Enerji Fiyatlarındaki Dalgalanmaların Ekonomik ve Politik Alana Etkisi: Ortadoğu’da Rantiyer Devletlerin Yapısal Dönüşümü

Resim
Siyaset bilimi, uluslararası ilişkiler ve iktisat bilimlerinin kesişme noktasında duran “rantiyeci devlet” kavramı; kamu gelirlerinin önemli bir kısmını, sahip oldukları doğal kaynakların ihracatından ya da dış yardımlardan sağlayıp, işbu gelirleri hesap verilebilirlik özelliği bulunmayan, doğrudan gelir destekleri, bölgesel yardımlar ve diğer muhtelif kaynak transferleri şeklindeki dağıtım mekanizmaları ile vatandaşlarına aktaran yapıları ifade etmektedir. Rantiyeci devletlerde hâkim olan bu gelir ve harcama politikaları doğrultusunda ise bir taraftan toplumsal vergi yükü hafifletilmekte hatta çoğu zaman tamamen kaldırılmakta ve fakat buna karşılıkta vatandaşların birçok siyasal hak ve özgürlüklerinden feragat etmeleri beklenmektedir.
 
Küresel ekonomik ilişkilerin yoğunlaştığı ve ekonomik kriz ya da daralma süreçlerinin neden olduğu olumsuz etkilerin hızla yayıldığı son yarım yüzyılda rantiyeci devletler, özellikle enerji fiyatlarındaki aşağı yönlü dalgalanmaların ulusal ekonomilerinde yarattığı tahribatı öncelikle transfer harcamalarını kısmak suretiyle gidermeye çalışmışlar; buna karşılık rant ekonomisinin avantajlardan yararlanmak pahasına politik haklarından zımnen vazgeçen vatandaşlar ise anılan ekonomik avantajlarını kaybetmeleriyle bağlantılı olarak siyasal alana dair taleplerini daha sert şekilde dillendirmeye başlamışlardır.
 
Küresel petrol ve doğalgaz rezervlerinin büyük kısmına sahip olan ve konjonktürel olarak değişmekle birlikte doğal kaynak (rant) gelirlerinin GSYİH’ya oranı ortalama %40-60 arasında, toplam ihracat gelirlerine oranı ise ortalama %70-90 arasında değişen Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi ülkelerde de, yönetim ile vatandaşlar arasındaki zımni anlaşmaya dayalı bu yönetim şekli, küreselleşme sürecinin uluslararası ekonomik sistemin işleyişinde ortaya çıkardığı köklü değişiklikler ile birlikte yerini söz konusu ülkelerdeki ekonomik ve politik hayat üzerinde sarsıcı etkiler meydana getirme potansiyeli barındıran gerilimli bir alana bırakmıştır.
 
Bu çalışmada, küreselleşen ekonomininrantiyeci devlet yapısı üzerinde meydana getirdiği değişiklikler KİK üyesi Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Umman özelinde incelenmiş ve sonuç olarak,enerji merkezli ekonomik yapının kısır döngüsünden çıkmaya matuf bir hamle olarak mal ve hizmet piyasası, bankacılık ve finans sistemi ile iş ve ticaret hayatına ilişkin kapsayıcı kurumsal düzenlemeler yaparak küresel rekabet gücünün KİK üyesi ülkelerde ekonomik aktivitenin çeşitlendiği; fakat ekonomik alanda yaşanan bu gelişmelere karşın“vergi mükellefiyeti – siyasal temsil kabiliyeti” ilişkisi bağlamında çoğulcu olmayan siyasal sistemlerdeki yapısal sorunların giderilemediği neticesine ulaşılmıştır.

Saygın, Emre ve Tahsin Yamak (2016). Enerji Fiyatlarındaki Dalgalanmaların Ekonomik ve Politik Alana Etkisi: Ortadoğu'da Rantiyer Devletlerin Yapısal Dönüşümü, 8. Uludağ Uluslararası İlişkiler Kongresi, (Küresel ve Bölgesel Sistemde Devlet ve Devlet-dışı Aktörler), Bursa, 28-29 Kasım 2016.

X