Fars İsyanının Ayak Sesleri: Bölgesel Rekabet Ortamında İran’ın Teo-politik Ekonomisi

Resim
Bu çalışmada; köklü devlet geleneği, çeşitli jeostratejik üstünlükleri, Fars-Şii sosyo-politiğine dayalı özellikleriyle Ortadoğu bölgesinde istisnai bir görünüm arz eden İran’ın, Devrim öncesi genel sosyo-ekonomik yapısı ile günümüzdeki stratejik riskleri karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve 2018 yılının ilk aylarında başlayarak ülke geneline yayılan kitlesel gösterilerin, devlet-toplumun ilişkilerinde köklü bir değişim meydana getirebilecek potansiyele sahip olup olmadığı hususunda çıkarımlarda bulunulmuştur.

İran ekonomisinin 19’uncu yüzyılın ortasında başlayan ve 20’nci yüzyılda da ağır aksak ilerleyen devlet-güdümlü modernleşme çabaları, 1963-1977 döneminde adeta altın çağını yaşamış ve artan petrol fiyatlarının etkisiyle hem yüksek bir ekonomik büyüme performansı yakalanmış, hem de kişi başına milli gelir neredeyse beş kat artmıştır. Ancak petrolden elde edilen gelirlerin büyük kısmının askeri harcamalara kanalize edilmesi yanında kente göçün de hızlanması ile birlikte işsizlik ve enflasyonun yükselmiş, reel ücretler düşmüş ve gelir dağılımındaki adaletsizlik de artmıştır. Öte yandan yolsuzluk ve benzeri iddiaların da yaygınlaşmasıyla birlikte “Şah’ın gitmesi” konusunda farklı kesimler arasında görüş birliğine varılmış ve süreç Devrim ile neticelenmiştir.

2000’li yıllara gelindiğinde artan petrol fiyatları İran ekonomisine ikinci bir fırsat penceresi açmış ancak elde edilen doğal kaynak rant gelirlerinin uygun vasıtalar ve doğru kanallar ile halka ulaştırılmadığı gibi, üretimin sektörel dağılımındaki yapısal problemler çözülememiş, kronik enflasyon ve bağlantılı işsizlik problemine kalıcı çözümler üretilememiştir. Yönetim erki hakkında dillendirilen yolsuzluk söylemlerinin de gündemden düşmediği bir ortamda Devrim öncesi sosyo-politik ortamın bir benzerinin sürmekte olduğu müşahede edilmektedir.

Nihayet 2018 yılının başında başlayarak kısa sürede ülke geneline yayılan ve daha sonra rejim karşıtı bir mahiyete bürünen toplumsal eylemler ve siyasi gelişmelerin, Devrim öncesi süreçte olduğu gibi mevcut sosyo-ekonomik sorunlar silsilesinin doğrudan ve/veya dolaylı tesiri altında gerçekleştiği anlaşıldığından, İran’da son dönemde muhtelif iç ve dış değişkenlerin dinamik etkisi altında yaşanan tüm bu gelişmelerin, köklü bir dönüşüm meydana getirebilecek yeni bir devrimin öncülü olabileceği değerlendirilmektedir.

Saygın, Emre ve Tahsin Yamak (2018). Fars İsyanının Ayak Sesleri: Bölgesel Rekabet Ortamında İran’ın Teo-politik Ekonomisi, 4. Ortadoğu'da Siyaset ve Toplum Kongresi, Sakarya, 10-12 Ekim 2018.

X